تاریخچه آجر و هنر معماری آجری

دسته :
تاریخچه آجر و هنر معماری آجری

به منظور آشنایی با هنر معماری آجری در دنیا، شما را به خواندن این مطلب جذاب درباره تاریخچه آجر دعوت می‌کنیم.

انسان از سال‌های دور از آجر برای ساخت‌وساز استفاده می‌کرده است. کاربرد آجر به عنوان یکی از مصالح ساختمان به حدی قدمت دارد که به 7000 سال قبل از میلاد مسیح بازمی‌گردد. در عهد باستان در کناره‌های دجله و فرات، پس از طغیان گل و لای بر روی زمین رسوباتی به جای می‌ماند. این رسوبات چسبندگی خاصی داشت. بر اثر آفتاب آب آنها تبخیر و در نتیجه منجر به ترک خوردن رسوبات می‌شد. در اثر این ترک‌ها قطعات نامنظمی به وجود می‌آمد که به دلیل چسبندگی بالا برای ساخت دیوارهای گلی استفاده می‌شد. این خاک لای که حاوی سیلت بسیاری بود، در تولید آجر مورد توجه قرار گرفت.

در واقع می‌توان از آجر به عنوان اولین عنصر پیش‌ساخته با تولید انبوه نام برد که به معماری آجری انجامید.

تاریخچه آجر و هنر معماری آجری: زیگورات چغازنبیل

تولید آجر در گذشته

واحدهای اولیه آجر اغلب از خشت بوده که در آن از کاه به عنوان اتصال‌دهنده استفاده می‌شد. امروزه شواهد موجود در خرابه‌های هاراپا بوهن و موهنجودارو جنس آجرهای اولیه را به خوبی نشان می‌دهد. هم‌چنین در نقاشی‌های دیواری مقبره تبس، بردگان مصری در حال مخلوط کردن و حمل رس برای ساخت آجرهای خشک‌شده در برابر آفتاب هستند.

روند تولید آجر بعد از مدت کمی تکامل پیدا کرد. به این صورت که گل رس و کاه را با لگد کردن مخلوط می‌کردند. سپس آنها را در قالب‌های مستطیلی یا مربعی ریخته و در مقابل آفتاب قرار می‌دادند تا خشک شود. دلیل استفاده از کاه این بود که می‌توانست رس را نگه دارد و همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، نقش اتصال‌دهنده را داشت. در واقع مردم مصر و بابل و آشور در روند پخت به این تجربه رسیدند که با گداختن رس، آجری به دست می‌آید که در برابر هوا مقاوم‌تر است.

این روند تا زمانی ادامه داشت که پیشرفت‌هایی در این زمینه به دست آمد و آجرهای پخته شده در کوره ساخته می‌شدند. اختراع کوره‌های پخت حدودا 3500 سال قبل از میلاد حاصل شد. از این زمان به بعد آجرهای به دست‌آمده بدون نور خورشید در آب‌وهوای خنک نیز از محبوبیت خاصی برخوردار شدند.

معماری آجری رومی‌ها

تاریخچه آجر و معماری آجری در دوران رومی‌ها پمپئی

در تولید آجر قوم‌های مختلف ویژگی‌های منحصر به فردی داشتند. برای مثال رومی‌ها از خاک رس قرمز یا سفید برای ساخت استفاده می‌کردند. آنها آجرهایشان را در فصل بهار تولید، به مدت دو سال ذخیره و پس از گذشت دو سال به فروش می‌رساندند. آجرهای ساخته دست رومی‌ها از نظر شکل و اندازه با سایر نمونه‌ها تفاوت داشتند و به اشکال مربع، مستطیل، دایره و مثلث ساخته می‌شدند.

درامپراتوری رم موارد استفاده آجر در ساختمان‌های عمومی و خصوصی بسیار زیاد بود. بدین صورت که در مراکز فرهنگی، قلعه‌ها و طاق‌ها به کار برده می‌شد. از دروازه هرکولانیوم پمپئی می‌توان به عنوان سازه‌ای آجری در رم نام برد.

دوره گسترش آجر در اروپا

امپراتوری رومی‌ها هنر آجرسازی را در سراسر اروپا گسترش دادند. این وضعیت تا زمان سقوط ادامه داشت؛ تا اینکه بعد از آن تقریبا این هنر از میان رفت و تنها در ایتالیا و امپراتوری بیزانس ماندگار شد. در قرن یازدهم میلادی این هنر فاخر از همین مناطق به فرانسه و در قرن دوازده از ایتالیا به شمال آلمان وارد شد. همین امر باعث به وجود آمدن دوره گوتیک با ساختمان‌هایی با آجر قرمز شد. نمونه‌های این سبک را می‌توان در سازه‌های کشورهایی مثل دانمارک، سوئد، لهستان، بلاروس و فنلاند دید.

به طور کلی در دوره رنسانس و باروک از محبوبیت سازه‌های آجری کاسته و به جای آن از گچ استفاده ‌شد. این روند تا اواسط قرن 18 ادامه داشت و بعد از این زمان مجددا دیوارهای آجری مورد توجه قرار گرفتند. در قرن شانزدهم میلادی معماری آجری دوران رنسانس جایگزین آجر گوتیک شد.

همان‌طور که گفته شد هنر آجرسازی در سراسر اروپا گسترش پیدا کرده بود. در انگلستان بقایای ساختمان‌ها به خوبی بیانگر این امر است که این هنر در زمان هنری هشتم بسیار مورد توجه بوده است. این نکته شایان ذکر است که در سال 1666 پس از آتش‌سوزی بزرگ لندن این شهر به طور عمده با آجر بازسازی شد.

تاریخچه آجر و معماری آجری اروپا گوتیک

معماری آجری در قاره آمریکا

نمونه‌های آجر خشتی را که پیش‌تر درباره آن گفته شد، قرن‌ها است که در آمریکای مرکزی به خصوص مکزیک ساخته و استفاده می‌شود.
در ویرجینیا از اوایل سال 1611 سازه‌های از این جنس ساخته می‌شدند. در این زمان استفاده از آجر برای نما ساختمان محل کار بسیار مورد توجه بوده است. شواهد امر نشان می‌دهد که در سال 1621 از ویرجینیا آجرهایی به مقصد برمودا به منظور دریافت غذا منتقل می‌شده است.

جالب است بدانید که بسیاری از آسمان‌خراش‌های آمریکا با آجر پوشیده شده‌اند. برای مثال برای ساخت امپایر استیت حدود 10 میلیون از آن مورد نیاز بود.

استفاده از ماشین‌آلات در صنعت آجرسازی

حدودا تا سال 1885 آجرها به وسیله دست ساخته می‌شدند. اما انقلاب صنعتی در روند تولید آن نیز تحولات شگرفی پدید آورد و ماشین‌آلات آجرسازی به بازار عرضه شدند. تولید آجر با استفاده از این ماشین‌ها به طرز شگفت‌آوری سرعت گرفت. تا جایی که تا سال 1925 یک ماشین صنعتی مخصوص فقط در یک روز تعداد 12000 آجر تولید می‌کرد.

بیان این نکته نیز خالی از لطف نیست که در بین رنگ‌های آجر، قرمز آن از گذشته تا کنون محبوب‌ترین رنگ است. نمود این محبوبیت را می‌توان در سازه‌های برخی از مشهورترین معماران قرن بیستم مانند لوکوربوزیه، لوئیس خان و اف‌ال رایت دید.

تاریخچه معماری آجری در ایران

آجر در فارسی آجور، اُجر، اُجور، آغر، آگر و اُگور است که در پارسی باستان آگوروم، در کردی مهابادی خشتی سور و در سیستانی کرک گفته می‌شـود. آجر در واقع نام بابلی خشت‌نوشته‌هایی بود که بر آنها فرمان حکومتی و منشورهای دولتی را می‌نوشتند. 

معماری آجری در ایران

قدمت معماری آجری در ایران به درستی مشخص نیست. اما در بقایای کوره‌های آجرپزی و سفال‌پزی در سیلک و شوش که به هزاره چهارم پیش از میلاد می‌رسد، می‌توان به قدمت آن پی برد. در معماری آجری ایران همیشه استفاده از آجر در دیوارها نبوده بلکه در کف ساختمان‌ها نیز از آن استفاده می‌شده است. این‌ها به نام‌های ختایی یا در سایز بزرگتر نظامی بودند.

در ایران از دیرباز آجر به عنوان یکی از محبوب‌ترین مصالح ساختمانی همیشه مورد توجه قرار گرفته است. در حال حاضر نیز با وجود اینکه به دلیل ساخت‌وساز بناهای چند طبقه، استفاده از آجر برای اسکلت‌سازی مقدور نیست؛ اما برای دیوارسازی به خصوص نما ساختمان بسیار مورد توجه است. به همین خاطر آجر در معماری ایرانی نقش خاصی را به خود اختصاص داده است. به طور کلی در ایران هر جا که خاک به اندازه کافی اما سنگ به مقدار کم در دسترس است، آجرپزی معمول است.

اما سوالی که در اینجا پیش می‌آید این است که چه ویژگی‌هایی در آجر آن را نزد معماران ایرانی تا این حد محبوب کرده و سبب به وجود آمدن آثاری شگرف شده است؟

در جواب این سوال باید گفت که وجود خصوصیاتی که در زیر شرح داده شده این محبوبیت را رقم زده است.

  1. استحکام
  2. تنوع در اندازه و رنگ
  3. در دسترس بودن مواد اولیه و تولید آسان
  4. عایق در برابر گرما و سرما
  5. همخوانی با ســایر مصالح همچون کاشی، ســنگ و گچ

استفاده از آجر در دوره‌های مختلف معماری در ایران

در همه دوره‌ها در ایران استفاده از آجر همواره مورد توجه بوده است. برای مثال در زمان ساسانیان آجرپزی و موارد استفاده از آن بسیار گسترش پیدا کرد. نشانه‌های آن در ساختمان‌های آن زمان مثل آتشکده‌ها به وفور دیده می‌شود.

در زمان سلجوقیان از آجر به عنوان یکی از مصالح اصلی برای ساخت اسکلت بسیاری از بناها مثل مساجد، برج مقبره‌ها، بناهای شاهی، کاروانسراها، بناهای عمومی و آب‌انبارها استفاده می‌شده است. این دوره، عصر گسترش معماری آجری است که تلفیق کاشی و آجر و هم‌چنین آجر با نقوش مهری و برجسته معمول شد. در همین زمان بود که هنر معماری ایرانی به نقاطی بسیار دور حتی تا آفریقا پیش رفت.

معماری آجری در دوران سلجوقیان برج طغرلاگر بخواهیم کلی‌تر بگوییم، صنعت آجرپزی در معماری پیش از هخامنشی تکامل یافت. به این صورت که پخت آجرهای لعاب‌دار منقوش و برجسته بسیار محبوب بود.

نمونه‌های معماری آجری در ایران

در ایران با بهره‌مندی از آجر آثار فاخری پدید آمده که در زیر به چند نمونه از آنها اشاره شده است.

  1. گنبد سلطانیه (بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان)
  2. برج مهماندوست در دامغان
  3. برج علاءالدین در ورامین
  4. ساختمان برج بابل
  5. طاق کسری در کاخ تیسفون
  6. گنبد قابوس (مرتفع‌ترین بنای آجری جهان)
  7. چغازنبیل (مربوط به تمدن ایلامی، در جنوب شرقی دزفول)

جایگاه آجر در ایران امروز

این روزها هم‌چنان مثل گذشته استفاده از آجر به خصوص در نما ساختمان از توجه خاصی برخوردار شده است. با توجه به شواهد امر معماری آجری و سفالینه با سرعت چشمگیری رو به پیشرفت است. خوشبختانه بازگشت به اصل ایرانی و معماری ایرانی و دوری از نماهای غربی در سازه‌های جدید به وفور به چشم می‌خورد.

سخن آخر اینکه اگر مقصود نوشتن در مورد آجر، معماری آجری، استفاده از آن در نما ساختمان و کاربردهای دیگر آن باشد، صدها صفحه مقاله نیز کم است. اما در این مطلب به شرح کلی در مورد تاریخچه آجر بسنده کردیم. در صورتی که ازعلاقه‌مندان به این حوزه هستید، دیدگاه‌های خود را در مورد این مقاله با ما در میان بگذارید و در مطالب بعدی با ما همراه باشید.

گنبد سلطانیه شاهکار معماری آجری در ایران
تعداد بازدید : 2,277 بازدید
تاریخ : 1399/02/17
شماره مطلب : 224
Share it
پرسش و پاسخ تکمیلی

نظرتان برای ما مهم است آن را با ما در میان بگذارید