تاریخچه آجر و هنر معماری آجری

دسته :
تاریخچه آجر و هنر معماری آجری

احتمالا در مواجهه با آجر و مشاهده زیبایی این متریال اصیل، این سوال برایتان پیش بیاید که برای نخستین بار آجر در کدام منطقه و توسط چه کسانی تولید شد و یا اینکه بشر از کجا به فکر ساخت آجر از خشت افتاد؟ اگر برای شما نیز این سوالات پیش آمده، شما را به مطالعه این مطلب دعوت می‌کنیم چرا که تاریخچه پیدایش آجر داستان جالبی دارد.

تاریخچه آجر و سیر معماری آجریانسان از سال‌های دور از آجر برای ساخت‌وساز استفاده می‌کرده است. قدمت آجر به عنوان یکی از مصالح ساختمانی به 7000 سال قبل از میلاد مسیح بازمی‌گردد. در عهد باستان در کناره‌های دجله و فرات، پس از طغیان گل‌ولای بر روی زمین رسوباتی به جای می‌ماند که چسبندگی خاصی داشتند. بر اثر آفتاب، آب آنها تبخیر می‌شد و در نتیجه رسوبات ترک می‌خوردند. در اثر این ترک‌ها قطعات نامنظمی به وجود می‌آمد که به دلیل چسبندگی بالا که پیشتر گفته شد، در ساخت دیوارهای گلی مورد استفاده قرار می‌گرفتند. این خاک لای که حاوی سیلت بسیاری بود، در تولید آجر مورد توجه قرار گرفت.

در واقع می‌توان از آجر به عنوان نخستین عنصر پیش‌ساخته با تولید انبوه اشاره کرد که به خلق آثار بینظیر معماری آجری انجامید.

تاریخچه آجر و هنر معماری آجری: زیگورات چغازنبیل

تولید آجر در گذشته

واحدهای اولیه آجر اغلب از خشت بودند و در آن از کاه به عنوان اتصال‌دهنده استفاده می‌شد. امروزه شواهد موجود در خرابه‌های هاراپا بوهن و موهنجودارو جنس آجرهای اولیه را به خوبی نشان می‌دهد. هم‌چنین در نقاشی‌های دیواری مقبره تبس، بردگان مصری در حال مخلوط کردن و حمل رس برای ساخت آجرهای خشک‌شده در برابر آفتاب هستند.

روند تولید آجر بعد از مدت کمی تکامل پیدا کرد. به این صورت که گل رس و کاه را با لگد کردن مخلوط می‌کردند. سپس آنها را در قالب‌های مستطیلی یا مربعی ریخته و در مقابل آفتاب قرار می‌دادند تا خشک شود. دلیل استفاده از کاه این بود که می‌توانست رس را نگه دارد و همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، نقش اتصال‌دهنده را ایفا می‌کرد. در واقع مردم مصر، بابل و آشور در روند پخت به این تجربه رسیدند که با گداختن رس، آجری به دست می‌آید که نسبت به آجرهای قبلی در برابر هوا مقاوم‌تر است.

معماری آجری و تاریخچه آجراین روند تا زمانی ادامه داشت که پیشرفت‌هایی در این زمینه حاصل شد و آجرها در کوره پخته می‌شدند. اختراع کوره‌های پخت حدودا 3500 سال قبل از میلاد صورت گرفت. از این زمان به بعد آجرهای به دست‌آمده بدون نور خورشید و در آب‌وهوای خنک نیز مورد استفاده قرار گرفتند و از محبوبیت خاصی برخوردار شدند.

معماری آجری رومی‌ها

در تولید آجر قوم‌های مختلف ویژگی‌های منحصر به فردی داشتند. برای مثال رومی‌ها از خاک رس قرمز یا سفید برای ساخت آن بهره می‌بردند. آنها آجرهایشان را در فصل بهار تولید، به مدت دو سال ذخیره و پس از گذشت دو سال به فروش می‌رساندند. آجرهای ساخته دست رومی‌ها از نظر شکل و اندازه با سایر نمونه‌ها تفاوت داشتند و به اشکال مربع، مستطیل، دایره و مثلث ساخته می‌شدند.

تاریخچه آجر و معماری آجری در دوران رومی‌ها پمپئیدر امپراتوری رم موارد استفاده آجر در ساختمان‌های عمومی و خصوصی بسیار زیاد بود. بدین صورت که در مراکز فرهنگی، قلعه‌ها و طاق‌ها به کار برده می‌شد. از دروازه هرکولانیوم پمپئی می‌توان به عنوان سازه‌ای آجری در رم نام برد.

دوره گسترش آجر در اروپا

امپراتوری رومی‌ها هنر آجرسازی را در سراسر اروپا گسترش دادند و این وضعیت تا زمان سقوط ادامه داشت؛ تا اینکه بعد از آن تقریبا این هنر از میان رفت و تنها در ایتالیا و امپراتوری بیزانس ماندگار شد. در قرن یازدهم میلادی این هنر فاخر از همین مناطق به فرانسه و در قرن دوازده از ایتالیا به شمال آلمان وارد شد. همین امر باعث به وجود آمدن دوره گوتیک با ساختمان‌هایی با آجر قرمز شد.

نمونه‌های این سبک را می‌توان در سازه‌های کشورهایی مثل دانمارک، سوئد، لهستان، بلاروس و فنلاند دید.

به طور کلی در دوره رنسانس و باروک از محبوبیت سازه‌های آجری کاسته و به جای آن از گچ استفاده ‌شد. این روند تا اواسط قرن 18 ادامه داشت و بعد از این زمان مجددا دیوارهای آجری مورد توجه قرار گرفتند. در قرن شانزدهم میلادی معماری آجری دوران رنسانس جایگزین آجر گوتیک شد.

همان‌طور که گفته شد هنر آجرکاری در سراسر اروپا گسترش پیدا کرده بود. در انگلستان بقایای ساختمان‌ها به خوبی بیانگر این امر است که این هنر در زمان هنری هشتم بسیار مورد توجه بوده است. این نکته شایان ذکر است که در سال 1666 پس از آتش‌سوزی بزرگ لندن این شهر به طور عمده با آجر بازسازی شد.

تاریخچه آجر و معماری آجری اروپا گوتیک

معماری آجری در قاره آمریکا

نمونه‌های آجر خشتی را که پیش‌تر درباره آن گفته شد، قرن‌ها است که در آمریکای مرکزی به خصوص مکزیک ساخته و استفاده می‌شود.

در ویرجینیا نیز از اوایل سال 1611 سازه‌های آجری ساخته می‌شدند. در این زمان استفاده از این متریال برای نما ساختمان‌های تجاری مورد توجه بسیار قرار گرفت. شواهد امر نشان می‌دهد که در سال 1621 از ویرجینیا آجرهایی به مقصد برمودا به منظور دریافت غذا منتقل می‌شده است.

جالب است بدانید که بسیاری از آسمان‌خراش‌های آمریکا با آجر پوشیده شده‌اند. برای مثال برای ساخت امپایر استیت حدود 10 میلیون آجر در آن مورد استفاده قرار گرفت.

تاریخچه آجر و نمونه‌ای از معماری آجری در آمریکا

استفاده از ماشین‌آلات در صنعت آجرسازی

حدودا تا سال 1885 آجرها به وسیله دست ساخته می‌شدند. اما انقلاب صنعتی در روند تولید آن نیز تحولات شگرفی پدید آورد و ماشین‌آلات آجرسازی به بازار عرضه شدند. تولید آجر با استفاده از این ماشین‌ها به طرز شگفت‌آوری سرعت گرفت. تا جایی که تا سال 1925 یک ماشین صنعتی مخصوص فقط در یک روز تعداد 12000 آجر تولید می‌کرد و این امر پیشرفت‌های بسیاری را برای آجر به ارمغان آورد.

بیان این نکته نیز خالی از لطف نیست که در بین رنگ‌های آجر، قرمز آن از گذشته تاکنون محبوب‌ترین رنگ است. نمود این محبوبیت را می‌توان در سازه‌های برخی از مشهورترین معماران قرن بیستم مانند لوکوربوزیه، لوئیس خان و اف‌ال رایت دید.

تاریخچه معماری آجری در ایران

آجر در فارسی آجور، اُجر، اُجور، آغر، آگر و اُگور است که در پارسی باستان آگوروم، در کردی مهابادی خشتی سور و در سیستانی کرک گفته می‌شـود. آجر در واقع نام بابلی خشت‌نوشته‌هایی بود که بر آنها فرمان حکومتی و منشورهای دولتی را می‌نوشتند.

تاریخچه آجر و معماری آجری در ایران قدمت معماری آجری در ایران به درستی مشخص نیست. اما در بقایای کوره‌های آجرپزی و سفال‌پزی در سیلک و شوش که به هزاره چهارم پیش از میلاد می‌رسد، می‌توان به قدمت آن پی برد. در معماری آجری ایران همیشه کاربرد آجر در دیوارها نبوده بلکه در کف ساختمان‌ها نیز از آن استفاده می‌شده است. این‌ها به نام‌های ختایی یا در سایز بزرگتر نظامی بودند.

در ایران از دیرباز آجر به عنوان یکی از محبوب‌ترین مصالح ساختمانی همیشه مورد توجه قرار گرفته است. در حال حاضر نیز با وجود اینکه به دلیل ساخت‌وساز بناهای چند طبقه، استفاده از آجر برای اسکلت‌سازی مقدور نیست؛ اما برای دیوارسازی به خصوص نما ساختمان بسیار مورد توجه می‌باشد. به همین خاطر آجر در معماری ایرانی نقش خاصی را به خود اختصاص داده است.

هنوز هم در ایران هر جا که خاک به اندازه کافی اما سنگ به مقدار کم در دسترس است، آجرپزی رواج دارد.

دلایل محبوبیت آجر در معماری ایرانی و تاریخچه آجر

اما سوالی که در اینجا پیش می‌آید این است که چه ویژگی‌هایی در آجر آن را نزد معماران ایرانی تا این حد محبوب کرده و سبب به وجود آمدن آثاری شگرف شده است؟

در جواب این سوال باید گفت، آجر به دلیل دارا بودن خصوصیاتی خاص که در زیر به آنها اشاره شده، توانسته این محبوبیت را رقم بزند.

  1. استحکام و دوام
  2. تنوع در اندازه، رنگ، طرح
  3. در دسترس بودن مواد اولیه آن و تولید آسان
  4. عایق در برابر گرما و سرما
  5. همخوانی با ســایر مصالح همچون کاشی، ســنگ و گچ

استفاده از آجر در دوره‌های مختلف معماری در ایران

در همه دوره‌ها در ایران استفاده از آجر همواره مورد توجه بوده است. برای مثال در زمان ساسانیان آجرپزی و موارد استفاده از آن بسیار گسترش پیدا کرد. نشانه‌های آن در ساختمان‌های آن زمان مثل آتشکده‌ها به وفور دیده می‌شود.

در زمان سلجوقیان از آجر به عنوان یکی از مصالح اصلی برای ساخت اسکلت بسیاری از بناها مانند مساجد، برج مقبره‌ها، بناهای شاهی، کاروانسراها، بناهای عمومی و آب‌انبارها استفاده می‌شده است. این دوره، عصر گسترش معماری آجری است که تلفیق کاشی و آجر و هم‌چنین آجر با نقوش مهری و برجسته معمول شد. در همین زمان بود که هنر معماری ایرانی به نقاطی بسیار دور حتی تا آفریقا پیش رفت.

برجهای خرقان قزوین نمونه معماری آجری سلجوقیاناگر بخواهیم کلی‌تر بگوییم، صنعت آجرپزی در معماری پیش از هخامنشی تکامل یافت. به این صورت که پخت آجرهای لعاب‌دار منقوش و برجسته بسیار محبوب بود.

نمونه‌های معماری آجری در ایران

در ایران با بهره‌مندی از آجر آثار فاخری پدید آمده که در زیر به چند نمونه از آنها اشاره شده است.

  1. گنبد سلطانیه (بزرگ‌ترین گنبد آجری جهان)
  2. برج مهماندوست در دامغان
  3. برج علاءالدین در ورامین
  4. ساختمان برج بابل
  5. طاق کسری در کاخ تیسفون
  6. گنبد قابوس (مرتفع‌ترین بنای آجری جهان)
  7. چغازنبیل (مربوط به تمدن ایلامی، در جنوب شرقی دزفول)

جایگاه آجر در ایران امروز

این روزها هم‌چنان همانند گذشته استفاده از آجر به خصوص در نما ساختمان از توجه خاصی برخوردار شده است. با توجه به شواهد امر، معماری آجری و سفالینه با سرعت چشمگیری رو به پیشرفت می‌باشد و در کاربردهای وسیع‌تری نسبت به گذشته آجر را می‌بینیم.

استفاده از آجر در دکوراسیون داخلی، در کف و مجوطه‌سازی کاربردهای جذابی است که در معماری امروز ایران بسیار به چشم می‌خورد. خوشبختانه بازگشت به اصالت معماری ایرانی و دوری از نماهای غربی در سازه‌های جدید به وفور به چشم می‌خورد.

تاریخچه آجر و خانه سوزنگر نمونه معماری آجری ایرانی

سخن آخر

اگر مقصود، نوشتن در مورد آجر، معماری آجری، استفاده از آن در نما و کاربردهای دیگر آن باشد، صدها صفحه مقاله نیز کم است. اما در این مطلب به شرح کلی در مورد تاریخچه آجر بسنده کردیم. در صورتی که از علاقه‌مندان به این حوزه هستید، دیدگاه‌های خود را در مورد این مقاله با ما در میان بگذارید و در مطالب بعدی با ما همراه باشید.

تعداد بازدید : 2,829 بازدید
تاریخ : 1399/02/17
شماره مطلب : 224
Share it
پرسش و پاسخ تکمیلی

نظرتان برای ما مهم است آن را با ما در میان بگذارید