قدیمی‌ترین بناهای آجری در ایران

دسته :
بناهای آجری ماندگار ایرانی

قدمت ساخت بناهای آجری در ایران بسیار زیاد است. از نخستین بناهای آجری به جا مانده در ایران می‌توان به زیگورات چغارنبیل که در مورد آن در مقاله زیگورات چغازنبیل شاهکار معماری آجری ایرانی به تفصیل پرداخته شد و شهر شوش اشاره کرد.
در این مطلب به بررسی برخی از این بناهای ارزشمند به شرح زیر پرداخته می‌شود.

  1. مسجد شیخ لطف الله در اصفهان
  2. گنبد سلطانیه در زنجان
  3. برج مهماندوست در دامغان
  4. مقبره امیر منصور سامانی در بخارا
  5. گنبد سرخ در مراغه
  6. برج قابوس در گنبد کاووس

مسجد شیخ لطف الله در میدان نقش جهان اصفهان

این میدان یادگار هنر صفویان است و توسط یکی از به نام ترین معماران دوران صفویه یعنی استاد محمدرضا اصفهانی به سبک معماری اصفهانی ساخته شده است. معماری این بنا به حدی تاثیرگذار بوده که سال‌ها بعد محوطه میدان آزادی تهران را با الهام از این مسجد ساختند. مسجد شیخ لطف الله به دستور شاه عباس صفوی ساخته و به مدت 18 سال به طول انجامید. مکانی که برای این مسجد در نظر گرفته شد تا قبل از آن محل مسجدی مخروبه بود. این مسجد فقط مختص شاه عباس و خانواده سلطنتی بود و مردم عادی نمی‌توانستند به آن ورود کنند. گنبد این مسجد مدورترین گنبد جهان است. چیزی که این مسجد را از سایر مساجد ایرانی متمایز کرده، دو مورد است.

اولین موردی که در مواجهه با مسجد شیخ لطف الله نظر هر کسی را به خود جلب می‌کند، عدم وجود مناره در آن است.

تفاوت دیگر این است که حیاط چهار ایوانی و شبستان ورودی در این مسجد وجود ندارد. می‌توان گفت اینها مواردی است که در معماری اکثر مساجد ایرانی لحاظ شده است. در مورد اینکه چرا این مسجد مناره ندارد روایت‌ها و دلایل متعددی برای آن ذکر می‌شود که صحت و سقم هیچکدام به درستی مشخص نیست. در زیر به برخی از این دلایل پرداخته می‌شود.

فلسفه وجودی مناره پیش از اسلام در مساجد این بوده که در مسیریابی و یافتن شهر به وسیله مشاهده مناره‌های مسجد آن شهر کمک می‌کرده است. رفته رفته این عنصر به نمادی برای مساجد و محل اقامه نماز تبدیل شد. برخی بر این عقیده هستند که به دلیل اینکه مسجد شیخ لطف الله برای مردم عادی ساخته نشده و نیازی به یافتن آن توسط عامه مردم نبود، دلیلی برای وجود مناره در آن احساس نشد.

روایت دیگری که در این باره وجود دارد این است که در معماری ایرانی مناره را نماد مرد و گنبد را نماد زن می‌دانستند. برخی نبود مناره در این مسجد را به این دلیل می‌دانستند که این مسجد مختص زنان صفویان بوده که شیخ لطف الله در آن به آموزش دینی آنها می‌پرداخته است. بر اساس برخی شواهد دیگر فضای زنانه آنجا به دلیل حرمسرا بودن این مسجد نیز بوده است.
مسجد شیخ لطف الله نمونه‌ای از معماری آجری ایرانیدر مورد نام‌گذاری این بنا بهتر است کمی در مورد شیخ لطف الله گفته شود.
شیخ لطف الله از بزرگترین علمای شیعه و ساکن لبنان بود که به دعوت شاه عباس صفوی به ایران آمد. نماز جمعه‌های این مسجد توسط شیخ لطف الله اقامه می‌شد و در آموزش‌های دینی آن زمان این شیخ نقش بسیار مهمی داشته است. به همین دلیل نام این مسجد را به نام او گذاشتند. مسجد شیخ لطف الله در زمان رضا شاه مرمت شده است.

گنبد سلطانیه در زنجان

گنبد سلطانیه در شهر زنجان واقع شده است. این شهر بسیاری از آثار تاریخی ارزشمند را در خود جای داده است. گنبد سلطانیه آرامگاه سلطان محمد خدابنده (الجایتو) و مربوط به زمان ایلخانیان است. البته در برخی از منابع گفته شده که بر خلاف تصور بسیاری از افراد پیکر سلطان محمد در کوه‌های اطراف به خاک سپرده شده است.

گنبد سلطانیه مجموعه‌ای از هنرهای اصیل ایرانی مانند کاشی کاری، مقرنس کاری، گچبری و تزئینات آجری است.

سلطانیه بزرگترین گنبد آجری در جهان و ایران است. اما از نظر ارتفاع سومین در جهان است. این گنبد با ارتفاع 48.5 و دهانه 25.5 در سال 703 هجری قمری به دستور سلطان محمد خدابنده توسط 3000 کارگر در طول 10 سال ساخته شد.

نکته حائز اهمیت در مورد این گنبد این است که در برخی از منابع ذکر شده که این گنبد ابتدا با هدف انتقال پیکر حضرت علی(ع) از نجف به سلطانیه ساخته شد. اما زمانی که این هدف با شکست مواجه شد، تغییراتی در آن به وجود آوردند و با وصیت الجایتو این مکان آرامگاه او شد. 110 پله موجود در این بنا که به معنای نام حضرت علی در زبان ابجد است، گواهی بر این امر و ارادت سلطان محمد به امام علی(ع) است.
این بنای ارزشمند کاملا از آجر ساخته و از سه قسمت تربت خانه، سردابه و گنبدخانه تشکیل شده است.
گنبد آن نیز آجری است و با روکش فیروزه به شیوه معرق کاری پوشیده شده است. این گنبد فارغ از معماری آجری بینظیر آن، به دلیل اینکه نخستین گنبد دو پوششی در دنیا استT همواره مورد توجه قرار گرفته است.

گنبد سلطانیه بزرگترین گنبد آجری دنیاهمان‌طور که پیشتر در مقاله معماری آجری و آجرکاری در دوره‌های مختلف ایران گفته شد، این بنا به حدی تاثیر گذار بود که در ساخت کلیساهای اروپایی از جمله کلیسای سانتاماریا در فلورانس از آن الهام گرفته شده است.
این بنا کاربرد ساعت آفتابی نیز دارد. به صورتی که از نوری که از پنجره‌های بزرگ گنبد می‌گذشته، حدود ساعت را تعیین می‌کردند. گنبد سلطانیه تا به امروز چندین بار در زمان‌های صفویان و قاجار مرمت شده است.

برج مهماندوست در دامغان

برج مهماندوست در فاصله 16 کیلومتری شهر دامغان و در جنوب روستای مهماندوست قرار گرفته و مربوط به دوران سلجوقیان است. این بنا به ارتفاع 15.5 و دارای 12 ضلع است.
برج مهماندوست در سال 490 هجری قمری در زمان سلطان سنجر سلجوقی ساخته شده است. با مشاهده این برج، اولین موردی که توجه‌ها را به خود جلب می‌کند، قسمت فوقانی آن است که شامل سه ردیف مقرنس کاری و کتیبه‌ای به خط کوفی است. در این کتیبه اطلاعاتی مانند تاریخ ثبت بنا آورده شده است.

بنای آجری برج مهماندوست دامغاناگر برج طغرل شهر ری را دیده باشید متوجه شباهت این دو برج به هم می‌شوید. به دلیل همین تشابه برخی برج مهماندوست را برج طغرل دامغان نیز می‌نامند. در باب این بنای تاریخی روایت‌های بسیاری از اهالی آنجا نسل به نسل نقل شده است. یکی از این روایات این است که یک روز بدون هیچ پیشامد یا اتفاق خاصی این برج بدون سقف شده و پس از آن در هر زمانی که قصد داشتند برای آن سقفی بسازند، با شکست مواجه شده‌اند. به همین دلیل به این برج بدون سقف، سربرندار می‌گویند. همچنین به این برج به دلیل اینکه آن را آرامگاه امامزاده قاسم می‌دانند، امامزاده هم می‌گویند. البته اطلاعات دقیقی در این باره موجود نیست.

مقبره امیر منصور سامانی در بخارا

شاید دلیل ماندگاری بسیاری از آثار ایرانی در زیر خاک استفاده آجر در آنها باشد. مقبره امیر منصور سامانی نیز از جمله بناهایی است که با وجود اینکه سالها در زیر خاک مدفون بود تا به امروزه تقریبا سالم  پا بر جا مانده است. در ساخت این بنا از سبک معماری رازی بهره گرفته‌اند. در این سبک مصالح اصلی که برای ساخت و ساز از آن استفاده می‌شده، آجر بوده است. بسیاری از شاهکارهای معماری آجری به این سبک ساخته شده‌اند.

نمایی از بنا آجری مقبره امیر منصور سامانیمقبره امیر منصور سامانی در سال 271 هجری قمری در مرکز شهر بخارا ساخته شد. این مقبره توسط باستان‌شناسان روسی کشف شد. معماری آجری این مقبره بسیار ظریف و زیبا است و با اینکه حکاکی و ایجاد نقش و نگار بر روی آجر بسیار مشکل بود، در این مقبره سامانی این کار به نحو احسن انجام شده است.

گنبد سرخ مراغه

قدمت گنبد سرخ مراغه به 800 سال پیش می‌رسد. این بنا ارزشمند به دلیل اینکه بخش خارجی آن از بین رفته، بسان مجسمه‌ای است که دست و پای آن شکسته شده باشد. بر روی نما این بنا جداره‌هایی برای گذشت نور به فضای داخلی تعبیه شده است. به همین دلیل بسیاری از کتیبه‌هایی آن که در آن اطلاعاتی از این بنا نوشته شده بود، از بین رفته‌اند. متاسفانه این بنا زیبا رو به خرابی است اما با وجود این خرابی‌ها هم‌چنان زیبا است. طرح نما این بنا به حدی با ظرافت انجام شده که توجه هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کند.

نمایی از گنبد سرخ مراغه در این بنا ارزشمند آجری هنر آجرتراشی به کمال رسیده است. دانستن این نکته خالی از لطف نیست که در گذشته هنر آجرتراشی در ایران بسیار معمول بوده اما با توجه به مشکل بودن آن و نیاز به تخصص در آن در کشورهای دیگر به ندرت انجام می‌شده است. اینطور که از شواهد پیداست، آجرتراشی از قرن پنجم در ایران معمول گردید و یکی از نمونه‌های مشهور آن می‌توان برج سلطان مسعود سوم در غزنه و مقبره امیر منصور سامانی در بخارا اشاره کرد.

برج قابوس در گنبد کاووس

این برج که لقب بلندترین برج ایران را به خود گرفته، در شهر گنبد کاووس در استان گلستان واقع شده است. گنبد قابوس بر روی یک تپه ساخته شده و با احتساب آن 70 متر ارتفاع دارد. به همین دلیل نه تنها در ایران که در دنیا این بنای تاریخی بلندترین برج تمام آجری است. این برج متعلق به زمان حکومت آل زیار و  مانند مقبره امیر منصور سامانی که پیشتر بیان شد، به سبک معماری رازی ساخته شده است.

برج قابوس به نام “میل گنبد” نیز شناخته می‌شود.

در آثار تاریخی ایران بناهایی یافت می‌شود که بلند و باریک هستند و در ارتفاع ساخته می‌شوند. به این بناها اصطلاحا “میل” گفته می‌شود. میل‌ها در گذشته بیشتر به عنوان یک راهنمای راه مورد استفاده قرار می‌گرفته‌اند.

این بنا یک پوششه از دو بخش کلی پای بست و بدنه و گنبد مخروطی تشکیل شده است. باران‌های پی در پی محلی که این برج در آن قرار دارد، باعث شده که مانند بسیاری دیگر از بناهای آنجا، سقف آن را به صورت مخروطی شکل بسازند.

با توجه به روایت‌های متعددی که وجود دارد می‌توان گفت به احتمال زیاد این بنا با هدف اینکه آرامگاه قابوس بن وشمگیر باشد، ساخته شده است. البته ممکن است به دلیل اینکه هیچگاه بقایای جسد سلطان قابوس در آن یافت نشد، دلایل دیگری برای ساخت این بنا وجود داشته باشد. بسیاری فلسفه به وجود آمدن گنبد قابوس را ایجاد یک رصدخانه دانسته‌اند و عده‌ای دیگر دلیل ساخت آن را تنها وجود نمادی برای شهر جرجان و به نمایش گذاشتن شکوه و عظمت آن دوران و سلطنت سلطان قابوس می‌دانند.

نمایی از گنبد قابوس بنایی آجریاین بناهای آجری که در این مطلب به آنها پرداخته شد تنها بخشی کوچک از آثار شاهکار معماری آجری ایران هستند. در تاریخ قدرتمند معماری ایرانی از این نمونه‌های فاخر بیشمار وجود دارد. برای آشنایی بیشتر با این آثار ارزشمند و شناختی جامع از معماری آجری ایرانی در مطالب بعدی با ما همراه باشید. از اینکه این مقاله را با سایر دوستانتان به اشتراک و دیدگاه خود را با ما در میان می‌گذارید، از شما کمال تشکر را داریم.

تعداد بازدید : 120 بازدید
تاریخ : 1399/07/06
شماره مطلب : 5981
Share it
پرسش و پاسخ تکمیلی

نظرتان برای ما مهم است آن را با ما در میان بگذارید